زمینه و هدف: سبک شناسی لایه ای یکی از راه های تجزیه و تحلیل متن (نثر یا شعر) است که در آن با استفاده از الگوی لایه ای، برجستگیهای سبکی اثر مشخص میشود. شعر کودک یکی از گونه های ادبیات کودک و نوجوان است که نیازمند توجه و بررسی همه جانبه است. در این پژوهش با هدف دست یافتن به سبک شعر رودابه حمزه ای، اشعار کودک وی در پنج لایه ی آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک و نوآوریهای شاعر بررسی و تحلیل میشود. روش مطالعه: شیوه ی پژوهش در این جستار، کیفی و از نوع تحلیل محتواست. اطلاعات موردنظر از منابع کتابخانه ای و سایتهای معتبر اینترنتی استخراج و ازطریق ابزار فیش گردآوری شده است و اطلاعات و آمارهای بدست آمده مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته است. یافته ها: در بررسی سبک شناسی لایه ای، عناصر آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک اشعار حمزه ای، ویژگیهایی سبکی خاص شعر کودک وجود دارد و شعریت شعر کودک را فزونی میبخشد؛ چراکه واژه ی کودک شعر را مقید به قواعد و اصولی خاص میکند، که تخطی از آنها بمثابه ی فاصله گرفتن از هدف غایی شعر و پرورش شعر کودکانه است. نتیجه گیری: شاعر بیشتر در بخش موسیقی کناری و درونی لایه ی آوایی موفق بوده است. در لایه ی واژگانی برای مخاطبان خردسال خود از واژگان حسی و عامیانه بیشتر استفاده نموده و از انواع واژه ها بهره برده است. همچنین به ترکیبات وصفی نسبت به ترکیبات اضافی تمایل بیشتری نشان داده است. در لایه ی نحوی ساختار جملات ساده است و اغلب افعال را در انتهای جمله قرار داده، ضمن اینکه افعال اسنادی را خیلی کمتر بکار برده است. در بخش بلاغی مهمترین آرایه های مورداستفاده ی شاعر تشخیص، تناسب و تضاد بوده است و تشبیه و کنایه را به تعداد محدود بکار برده است. در لایه ی ایدئولوژیک شاهد توجه و اشراف شاعر به همه ی امور کودک هستیم و این امر نشان دهنده ی حس زنانه و مسئولیت مادرانه ی این شاعر تواناست. همچنین در شعر وی نوآوریهایی در اسم صوتها، بویژه اسم صوت مخصوص کودکان، کاربرد کلمات ویژه ی کودکان و تشبیهات جدید و نو دیده میشود.

اقوام هند و ایران پیش از آن‎که از موطن اصلی از هم جدا شوند، مدّتی طولانی در کنار هم می‎زیستند و واجد یک فرهنگ، زبان، مذهب و اساطیر مشترک هندوایرانی بودند. با توجه به تأثیر فرهنگی متقابل ایران و هند بر یکدیگر، گاهی این امر امکان‎پذیر است که بتوان ریشۀ اسطوره‎ های هندی را در ایران نیز جستجو کرد. با مروری بر داستان زال و رودابه در شاهنامه و جستجو در رمزگان هایی که در شخصیّت رودابه به ‎صورت بارزی جلوه گر شده، درمی یابیم که این شخصیّت، در ژرف‎ساخت خود ممکن است به اصل و پیشینه ای اساطیری برسد. با بررسی ویژگی های این مِهین‎بانو و مطالعۀ کردارهای او در شاهنامه از یک‎سو و همچنین ردیابی ریشه‎ های اساطیریِ همسان و تکراری در لایه‎ های زیرین شخصیّتی وی، احتمالاً بتوان به یک بُن‎مایۀ کهن در جوامع مادرسالارانۀ عصر ماقبل تاریخ رسید که در آن ستایش و اقتدار الگویِ الهه - مادرِ بزرگ آب، باروری و عشق، قلمرو وسیعی را به خود اختصاص داده بود. آن الهه در هریک از سرزمین‎ها و مناطق جغرافیایی کهن با کردارها و خویشکاری‎های مشابه و با نام‎های مختلفی جلوه‎گر شده است. نوشتار حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده، درصدد یافتن ویژگی‎های مشترک و همسان میان خدابانوی سرسوتی در هند و رودابه در شاهنامۀ فردوسی است. رودابه با داشتن ویژگی‎های مهم همچون: تبار بیگانه، خویشکاری مادرانه، نگهداری نطفه، نامیرایی، ارتباط با آب، ماه، مار، کوه، پرندگان اساطیری، گل نرگس و غیره این انگاره را سامان می‎بخشد که به احتمال بسیار، ترکیبی از بازتاب‎های ایزدبانوی کهن آب در هند است.

این مقاله به بررسی ساختار داستانی "زال و رودابه" (در جلد 1 شاهنامه فردوسی) می پردازد. به این منظور، ابتدا تعریفی از داستان و ساختار داستـان ارائه می کنـد و سپـس، ضـمن بـررسی عناصر این ساختار و تعیین مناسبات بین این عناصر به جستجوی این ویژگیـها در متن "زال و رودابه" می پردازد و با ارائه شواهدی به این نتیجه دست می یابد که متـن مـورد نظر، روایی - نمایشی است و در آن، عناصر داستانی بخوبی در خدمت پیشبرد داسـتان به کار گرفته شده است و طرحی مبتنی بر روابط علیّ، آن را از آغاز تا پایان، استحکام و انسـجام می بخشد.

یکی از مشهورترین قصه های عامیانه فارسی، «حمزه نامه» یا قصه امیرالمومنین حمزه است. ترجمه به زبان های دیگر، تهیه نسخه مصور به دستور اکبرشاه هندی و داشتن آدابی ویژه برای نقل این قصه، نشان دهنده اهمیت آن برای مردم و شاهان در برهه ای از تاریخ است. اصل این داستان عربی است و «حمزه البهلوان» نام دارد و شخصیت اصلی قصه، پهلوانی خیالی است. این قصه و شخصیت اصلی قصه، تحت تاثیر داستان هایی مانند رستم و اسفندیار که در شبه جزیره برای مردم نقل می شد، ساخته و پرداخته شده است و شخصیت «حمزه العرب»، بدیل عربی رستم است که ایرانیان برای فروکاستن و حتی از میان بردن حس نژادپرستی خود به این پهلوان خیالی، نام او را تغییر داده اند و در نتیجه، شخصیت داستانی تحریف شده است. بهتر است «حمزه نامه» را قصه ای پهلوانی بدانیم، نه یک قصه شبه تاریخی یا حماسه مشهور دینی یا حتی رمانس؛ اما قصه «حمزه البهلوان» جزو آثار «ادب الشعبی» و «السیره الشعبیه» است. در ادبیات عرب، «ادب الشعبی» در برابر ادب رسمی قرار می گیرد. در «ادب الشعبی» متن مکتوب وجود ندارد؛ بنابراین به تعداد شنوندگان، راوی پدید می آید. بخشی از «ادب الشعبی» در اصطلاح، «السیره الشبیه» نام دارد. «السیره الشعبیه» از دل «ادب الشعبی» می جوشد و ضمن بهره مندی از امکانات افسانه های خیالی و پهلوانی از پالایه اعتقادات اسلامی می گذرد.

اسطوره، زبانی برای بیان احساسات و خواست های جمعی هر ملتی است که از الگوهای واحد و مشترکی پیروی می کنند. حمزه نامه، یکی از اسطوره های ایرانی اسلامی است که در قالب متنی ادبی ارایه شده تا خواسته های درونی جامعه اسلامی را با بهره گیری از فرهنگ ایرانی با زبانی نمادین بیان نماید. در این متن ادبی، کهن الگوی قهرمان که ریشه در روان انسانی دارد، در قالب شخصیت تاریخی حمزه ابن عبدالمطلب تجلی یافته است تا حقایق پنهان در روان جامعه را به زبان بیاورد. پژوهش حاضر به منظور یافتن عوامل و نیازهای جامعه اسلامی قرن هشتم، تلاش دارد تا با بهره گیری از مبانی روانشناسی و جامعه شناسی عصر حاضر و دیدگاه های اسطوره پژوهانی همچون میرچا الیاده و جوزف کمبل، با رویکردی تاریخی تطبیقی، این متن ادبی را بازخوانی، تحلیل و به گونه ای پدیدارشناسی نماید. حاصل چنین پژوهشی، رسیدن به این حقیقت است که به دلیل تنوع فرهنگی، ملی و اقلیمی جامعه اسلامی آن دوره، تهدید انسجام درونی جامعه بسیار زیاد است؛ ضمیر ناخودآگاه جامعه اسلامی ایرانی برای حل این مشکل، لباس های فاخر فرهنگ ایرانی را بر تن قهرمانی سامی نژاد با خلق و خوی اسلامی می کند تا بقای خود را تضمین نماید.

در نگاه منتقدان ادبی معاصر و مدرن، نقد زیبایی شناسی که به شکل امروزی رایج است، اساس آن صرفا متکی بر زبان غیرمعیار و ساختارها و کارکردهای پوشیده و آشکار آن استوار است و از قدمت چندانی برخوردار نمی باشد. منشا این نوع از نقد ادبی را باید در نخستین دوره، رواج صورت گرایی که اعتبار ویژه ای برای زبان درخلق زیبایی و استحکام اثر ادبی قایل بود، جست وجو نمود. شاید علت عمده اقبال علاقه مندان به آثار ادبی مبتنی بر این نوع از نقد تجددگرایانه از این امر ناشی شود که یک منتقد زیبایی شناس همه تلاش خود را به کار می گیرد تا با دقت هرچه تمام تر به بررسی کمی و کیفی لذت بخشی یک اثر ادبی مبتنی بر زبان هنری بپردازد، از آن جایی که خاستگاه لذت، زیبایی است، به تبع آن روی کرد به زیبایی شناسی و گرایش به مقوله لذت جویی است که بعضی از نیازهای باطنی بشر را پاسخ می گوید.نگارنده را سعی بر آن است تا با درک هرچه بهتر جایگاه این نوع از نقد ادبی در عرصه زبان و ادبیات و با دقت در ساختار و کارکردهای زایشی و توانشی و مهم تر از همه مقوله برجسته سازی در زبان و هم چنین با در نظر داشتن مولفه هایی دیگر از جمله ظرافت و فرم زبان و آشنایی زدایی؛ به نقد زیبایی شناسانه داستان زال و رودابه بپردازد.در این داستان به بخش هایی برمی خوریم که زیبایی زبان که از مبانی اصلی زیبایی شناسی است به اوج خود می رسد و سیطره هنر بیانی به ویژه تشبیه و استعاره و در ادامه مجاز و کنایه از چنان اوج و عروجی برخوردار است که گویی با یک رستاخیز شگفت انگیز زبانی مواجه هستیم. روی کرد آگاهانه استاد بزرگ توس به تاثیر جادویی و هم گرایی مولفه های زبان در ماندگاری اندیشه و پیام که با توسل به همه ظرفیت های پنهان و آشکار صورت پذیرفته است، حقا ستودنی و تحسین برانگیز می باشد.

قصه زال و رودابه در بستری از تقابل دوگانه (Binaryoppisition) جریان دارد. تقابل بین زابلستان به محوریت زال و کابل به محوریت مهراب. زال و زابل در پرتو فره ایزدی و گزاره های اهورامزدایی معنا می شوند و مهرداد و کابل با گزاره های اهریمنی، زیرا مهراب از تبار ضحاک مار بدوش و ریشه گرافته از دشت سواران نیزه گزار است. زال بجای شیر انسانها، گوشت و خون حیوانات را خورده و با پاره های تن و حوش تغذیه شده و در محیط آزاد، بی پروا و وحشی وحوش پرورده شده، از این رو تحت تاثیر خوی آزاد و بی پروای کوه و صحرا سنت ریشه دار و تابو شده متعارف، مبنی بر ممنوعیت پیوند تبار ایزدی و تبار اهریمنی را ساخت شکنی (Deconstruction) می کند و با رودابه از نسل ضحاک ازدواج می نماید. رستم که محصول ازدواج نسل اهریمن و نسل اهورامزداست گرچه برخورد از فره ایزدی است، اما خون ضحاک در رگهایش جاریست، بنابراین در ساختار شاکله ایزدی رستم چند نقطه ضعف هم گنجانده شده است که از جمله آن مکر با اسفندیار و کشتن سهراب است. ضحاک بدون آنکه بخواهد تحت اغواگری های اهریمن بیرون، پدر خود را می کشد. رستم بدون اینکه بخواهد تاثیر وساوس تفوق طلبانه اهریمن درون، که با عبارت «نام پوشی» توجیه می شد، پسر خود را می کشد. به هر تقدیر عناصر داستان، اعم از اشخاص و حوادث، در جریانی از تقابل دوگانه حرکت می کند. اجزا این تقابل دوگانه، گاه با هم در تعامل (interaction) و گاه در تضاد (Paradoa) هستند، یعنی زیر ساخت یگانه و روساخت متکثر دارندبررسی چگونگی ساخت شکنی در داستان زال و رودابه محور مقاله حاضر است.